Najnowszy raport „Polska wieś 2026. Raport o stanie wsi” pokazuje obraz wsi, która w ostatnich dekadach bardzo się zmieniła. Nie jest już opisywana głównie jako obszar zapóźnienia, lecz jako przestrzeń, która osiągnęła duży cywilizacyjny postęp. Obecnie wchodzi w nowy etap problemów: mniej przewidywalny, bardziej kosztowny. I silniej zależny od demografii, klimatu oraz decyzji dotyczących polityki rolnej.
W porównaniu z poprzednią edycją raportu z 2024 r., poświęconą przede wszystkim bilansowi 20 lat członkostwa Polski w Unii Europejskiej, tegoroczna publikacja ma wyraźnie inny ton. Nie pyta już tylko o to, ile wieś zyskała na transformacji i integracji europejskiej. Raczej o to, jak utrzymać ten dorobek w warunkach kurczącej się liczby mieszkańców, zmian klimatycznych, rosnących kosztów i niepewności finansowania po 2027 r.
Czołowy eksporter w Unii
Jednym z najciekawszych wniosków jest to, że rolnictwo ma dziś mniejsze znaczenie jako główne źródło utrzymania mieszkańców wsi. Nadal jednak pozostaje strategiczne dla gospodarki. Według raportu mniej niż 10 proc. mieszkańców obszarów wiejskich utrzymuje się głównie z rolnictwa. Udział sektora w PKB wynosi około 2,5–3 proc. Jednocześnie Polska należy do czołowych eksporterów żywności w UE. Eksport rolno-spożywczy od czasu akcesji do Unii wzrósł około dziesięciokrotnie.
Największym ostrzeżeniem jest jednak demografia. W 2024 r. na wsi urodziło się niespełna 104 tys. dzieci, przy ponad 153 tys. zgonów. Oznacza to naturalny ubytek ludności rzędu 50 tys. osób. Spadek liczby mieszkańców dotyczy już około 80 proc. gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. To pokazuje, że problemem przyszłości polskiej wsi może być nie tylko opłacalność produkcji, ale także brak ludzi do pracy, prowadzenia gospodarstw i utrzymywania lokalnych usług.
Słabsze strony
Raport zwraca też uwagę na słabsze strony samego rolnictwa. Mimo wzrostu produkcji i eksportu, nadal widoczne są rozdrobnienie gospodarstw, niższa produktywność pracy niż w Europie Zachodniej oraz potrzeba większych inwestycji w technologie, wiedzę i organizację produkcji. W praktyce oznacza to, że sama dobra pozycja eksportowa nie wystarczy. Bez modernizacji i silniejszych gospodarstw trudniej będzie utrzymać konkurencyjność.
Ważnym tematem staje się również klimat. Susze, degradacja gleb i presja urbanizacyjna są coraz częściej traktowane nie jako odległe zagrożenia, ale jako realne czynniki wpływające na produkcję rolną. Do tego dochodzi cyfryzacja, która rozwija się głównie w większych gospodarstwach, podczas gdy mniejsze nadal często pozostają poza tym procesem.
Już nie goni miasta
Najkrótszy wniosek z raportu można ująć tak: polska wieś nie stoi już przed zadaniem „dogonienia” miasta. Ale przed zadaniem utrzymania swojej siły w warunkach depopulacji, zmian klimatu i niepewnej przyszłości wsparcia publicznego. To ważna zmiana perspektywy. Z opowieści o sukcesie transformacji przechodzimy do pytania, jak zabezpieczyć przyszłość rolnictwa i obszarów wiejskich na kolejne dekady.
Źródło: „Polska wieś 2026. Raport o stanie wsi”, FDPA; porównanie z edycją „Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi. 20 lat w Unii Europejskiej”+.
