Zasady gospodarowania należącymi do państwa gruntami rolnymi po wojnie zmieniały się kilka razy. Od ogłoszeniu we wrześniu 1944 roku dekretu „o reformie rolnej” do początku lat 90., przez prawie pół wieku, miał w tym znaczący udział Państwowy Fundusz Ziemi.
Ziemia chłopom
Sojusz robotniczo-chłopski, przynajmniej propagandowo, był jedną z podstaw ustroju Polski Ludowej. Ogłoszony jeszcze w Lublinie dekret o reformie rolnej miał dać ziemię chłopom. Kosztem obszarników. Miało to być dowodem na wprowadzanie „sprawiedliwości społecznej”. Próg 50 hektarów (100 ha na Ziemiach Odzyskanych) oznaczał koniec wielkiej własności ziemskiej.
Powołany w 1944 roku Państwowy Fundusz Ziemi realizował tę politykę. Stawiał na „upełnorolnienie” gospodarstw małych i karłowatych oraz tworzenie nowych gospodarstw dla chłopów bezrolnych. Rolnictwo w pierwszych latach PRL miało się opierać na gospodarstwach indywidualnych.
Kułaka nie żal
Te założenia prędko jednak zostały odrzucone. Po pierwsze nowa władza musiała coś zrobić z liczącymi czasami tysiące hektarów majątkami. Zwłaszcza tymi na poniemieckich Ziemiach Odzyskanych. Chociaż w wyniku reformy rolnej na tych terenach 9,8 miliona hektarów obsadzili repatrianci ze Wschodu, więcej niż 30 procent gruntów rolnych czekało na gospodarza. Państwowy Fundusz Ziemi dysponował w tym czasie tylko częścią tych gruntów, około milionem hektarów.
O wiele więcej od pierwszych lat powojennych zajmowały Państwowe Gospodarstwa Rolne. W 1949 roku polskie rolnictwo zdecydowanie skręciło w stronę, rozumianej po sowiecku, kolektywizacji. Chłopi, tych większych przezywano „kułakami”, byli przymuszani do zakładania rolniczych spółdzielni produkcyjnych. W połowie lat pięćdziesiątych było ich więcej niż 10 tysięcy.
Od kolektywizacji do prywatyzacji
Kolektywizację zatrzymała po 1956 roku „nowa polityka rolna” Gomułki. PGR-y trzymały się, lecz przymus zakładania spółdzielni się skończył. Rolnicy indywidualni mieli nawet, pod pewnymi warunkami, prawo do dzierżawy gruntów PFZ.
W kolejnych latach fundusz miał w swoich zasobach od 500 tysięcy do 1 miliona hektarów. To się wahało, zwłaszcza w latach siedemdziesiątych, kiedy wielu chłopów oddawało państwu ziemię w zamian za prawo do emerytury. PFZ zakończył swoją działalność w roku 1991. Jego grunty przejęła, powołana do prywatyzacji PGR-ów, Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Przejmowanie gruntów funduszu zajęło jej kilka lat.
Więcej w artykule B.M. Wawrzyniaka pt. „Znaczenie Państwowego Funduszu Ziemi dla gospodarowania zasobami ziemi w Polsce w latach 1944-1991” („Zagadnienia Doradztwa Rolniczego” 2/2026).
Artykuł jest dostępny w formacie PDF na stronie:
https://zdr.cdr.gov.pl/archiwum.html
Zachęcamy do zapoznania się z pełną treścią numeru:
Źródło: ZDR
